Hoorspelen.eu

Merdeka

Een hoorspel in een reeks ter gelegenheid van 40 jaar Republiek Indonesia.

De auteur, Marc Lohmann, over zijn hoorspel: Eind 1988 vroeg Marlies Cordia of ik het laatste deel van het hoorspelvierluik over Nederlands-Indië wilde maken. Het onderwerp was Nederlanders in Indonesië in de jaren vijftig. Het lag in de bedoeling dat ik een roman over dat onderwerp zou bewerken.

Ik had een duidelijk idee hoe dat spel moest klinken en ben op zoek gegaan naar een daarbij behorend boek. (Dat klinkt vreemd; dat moet ik uitleggen. Ik ben van mening dat in een cultuur als de onze, waarin zoveel teksten bestaan en het licht zien, een nieuwe tekst alleen dan zin heeft, als zij iets toevoegt. Wat mij betreft zijn er teveel doublures. Er wordt te vaak nog een keer vertelt, wat al verteld is. Ik bewerk liever Vestdijk’s Anton Wachter-romans, dan dat ik, zonder nou per se een nieuwe visie op de jeugdjaren van een mens te geven, mijn eigen verhaal op papier zet en de zoveelste Vestdijk epigoon word. Ik breng liever door middel van een bewerking een prachtig boek als Rubber onder de aandacht dan dat ik zelf een verhaaltje in elkaar draai, dat niet veel nieuws toevoegt.) Terwijl Rubber geheel aansloot bij mijn idee over Indië in de jaren dertig, heb ik een boek over de jaren vijftig niet kunnen vinden.

Het meest in aanmerking kwam Vredenbregt’s Aan het einde van de middag, maar ik wilde ook aandacht schenken aan de Nederlanders, die in de jaren vijftig naar Nederland terugkeerden. Er was geen boek over twee zusters, die in 1949 tussen Indonesië en Nederland moesten kiezen en beiden een andere keus maakten. Met in gedachten de opmerking, die Marlies Cordia een aantal jaren geleden maakten (“Je mag best brutaal zijn in jouw vak, Marc!”), ben ik naar Marlies gestapt en heb haar mijn verhaal van Els en Renee Daum voorgelegd. Marlies reageerde met: “Schrijf het maar”.

En toen had ik een probleem: hoe schrijf je een stuk dat zich afspeelt in een tijd, die je zelf niet meegemaakt hebt, in een land waar je nooit geweest bent? Gelukkig heb ik Nederlands gestudeerd aan de universiteit van Amsterdam en daar leerden we vooral, hoe bibliotheken werken. Ik heb de plankjes Indonesië geplunderd en doorgespit. Dat leverde een teleurstelling op: er is veel geschreven over Nederlands-Indië en Indonesië, maar nauwelijks iets over de Nederlanders, die daar leefden. Het beste beeld van Nederlanders in Indië, zegt dr. Turksma, wordt gegeven in romans. Die romans heb ik vervolgens gelezen. Daarna ben ik op zoek gegaan naar mensen, die die periode hadden meegemaakt.

Dat leverde een twintigtal interviews op, waarin twee dingen opvielen. Allereerst, dat het beeld van mensen, die rond de oorlog naar Indië gingen, vooral bepaald was door romans als Rubber. En ten tweede dat het leven van de blanken in Indonesië in de jaren vijftig niet veel verschilde van dat van voor de onafhankelijkheid. Het enige significante verschil was dat in de foto-albums gaandeweg in de jaren vijftig op personeelsfeestjes Indonesiërs verschijnen en natuurlijk de onzekerheid hoe lang het nog zou duren. De mannen bevestigden het beeld, dat Vredenbregt oproept in Aan het einde van de middag, en de vrouwen schetsten een beeld dat zeer aan Rubber doet denken. Met de zekerheid, dat mijn beeld van die periode klopte met de herinnering van hen, die het hadden meegemaakt, en een schat aan details over het dagelijks leven, die je als auteur van je leven niet bij elkaar verzint, ben ik aan het werk getogen.

ln eerste instantie heb ik zoveel mogelijk van wat ik gehoord had, proberen te verwerken. Dat was een doodlopende weg, daar het resultaat meer weg had van een cultuurhistorisch essay dan van een drama-tekst. Vervolgens heb ik alle aantekeningen opzij gelegd en ben mijn verhaal gaan schrijven.

Alle mensen, die ik interviewde, vroegen me of ik, die nooit ín het land zelf was geweest, de meest aangewezen persoon was om dit stuk te schrijven. Ik kan die vraag kortweg beantwoorden met: Dickens las een boek over de Franse revoluties en schreef vervolgens A tale of two cities. Met andere woorden een auteur heeft het recht om ieder onderwerp te behandelen, zolang hij (of zij) weet waar hij het over heeft. En soms is het voor een buitenstaander, die niet direct betrokken is, gemakkelijker om een helder beeld te schetsen over een periode, zeker als die periode in het collectieve bewustzijn verdrongen is.

Er wordt veel over Indië gepubliceerd. Voor het merendeel over de politieke verwikkelingen. Een ander groot deel bestaat uit tempo-doeloe- boeken. De boodschap van Merdeka is, dat er nog een andere manier is om te kijken naar ons koloniaal verleden.

Ter illustratie een fragment.

Auteur:	Marc Lohmann
Regie:	Marlies Cordia
Omroep:	TROS
Uitzending:	24-12-1989
Speelduur:	1 uur en 27 minuten
Genre:	Historisch